ΟΡΙΑ – 4.000 ψυχές ζητούν γαλήνη, όχι επίδειξη

Μνήμη ή χρήση της μνήμης;

_{του Κώστα Γ. Μωϋσίδη}

Κάθε χρόνο τέτοιες μέρες επανέρχεται στη δημόσια συζήτηση μία από τις πιο σκοτεινές τραγωδίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Και μαζί της επιστρέφει το ίδιο ερώτημα:
τι κάνουμε τελικά με τη μνήμη; Την τιμούμε ή τη χρησιμοποιούμε;

Το ναυάγιο του Oria

Στις 12 Φεβρουαρίου 1944, το νορβηγικό πλοίο Oria ναυάγησε κοντά στο νησί Πατρόκλου. Περίπου 4.000 Ιταλοί αιχμάλωτοι πολέμου, στοιβαγμένοι και κλειδωμένοι στα αμπάρια, βρήκαν φρικτό θάνατο. Για ημέρες ολόκληρες, η θάλασσα ξέβραζε σώματα.
Ένα από τα μεγαλύτερα ναυτικά δυστυχήματα του πολέμου στη Μεσόγειο. Μια τραγωδία που δεν αντέχει ούτε ωραιοποίηση ούτε εκμετάλλευση.

Οι άνθρωποι αυτοί δεν ήταν σύμβολα. Δεν ήταν αριθμοί.
Ήταν νεκροί.

Η ιστορία έχει και αιτίες

Ο πόλεμος αυτός δεν ξεκίνησε στο Πατρόκλου. Ξεκίνησε με την ιταλική εισβολή στην Ελλάδα, το ΟΧΙ του 1940, τις μάχες, τις απώλειες, και στη συνέχεια την κατοχή. Ιταλική και γερμανική.

Και η κατοχή δεν ήταν αφηρημένη έννοια. Ήταν καθημερινός φόβος.

Σε χωριά και οικισμούς της περιοχής, Ιταλοί στρατιώτες έμπαιναν σε σπίτια, μεθούσαν, λεηλατούσαν. Οι άνθρωποι, από φόβο, τους κερνούσαν για να γλιτώσουν τα χειρότερα. Και τα κορίτσια;
Τα έκρυβαν στα υπόγεια, σε αποθήκες, όπου μπορούσαν. Όχι από υπερβολή. Από ανάγκη. Για να προλάβουν το κακό — όσοι προλάβαιναν.

Αυτές οι μνήμες υπάρχουν ακόμη. Δεν είναι μύθοι. Δεν είναι «λεπτομέρειες» που αφαιρούνται για να γίνει η αφήγηση πιο εύπεπτη.

Επιλεκτική μνήμη

Κι όμως, συχνά η μνήμη γίνεται επιλεκτική. Κρατά ό,τι «συγκινεί» και αποσιωπά ό,τι ενοχλεί. Έτσι, αντί για μνήμη, στήνεται σκηνικό.

Κάποτε ειπώθηκε πως 4.000 κυπαρίσσια θα μπορούσαν να σταθούν ως ένα ζωντανό μνημείο. Φυτεύτηκαν κάποια. Έγιναν τα εγκαίνια, οι δηλώσεις, οι φωτογραφίες. Και μετά;
Η φροντίδα ξεχάστηκε. Τα δέντρα αφέθηκαν στη μοίρα τους, όπως συχνά αφήνεται και η ίδια η μνήμη: αφού εξαντληθεί η δημόσια εικόνα, ακολουθεί η σιωπή.

Η τιμή στους νεκρούς δεν τελειώνει στη στιγμή που καταγράφεται. Κρίνεται στη συνέχεια.

Όρια

Οι νεκροί του Oria δεν ζητούν να γίνουν άλλοθι. Ζητούν γαλήνη.
Και οι νεκροί της κατοχής στην Ελλάδα δεν ζητούν λήθη.

Η μνήμη δεν μετριέται με στεφάνια, κάμερες και περιστασιακή ευαισθησία. Μετριέται με συνέπεια, διάρκεια και σεβασμό. Αλλιώς, μετατρέπεται σε εργαλείο αυτοπροβολής.

Αν θέλουμε πραγματικά να τιμήσουμε την ιστορία, οφείλουμε να τη λέμε ολόκληρη.
Χωρίς αποσιωπήσεις.
Χωρίς φτιασίδια.
Χωρίς να μετατρέπουμε τον ανθρώπινο πόνο σε δημόσια εικόνα.

Γιατί αλλιώς δεν μιλάμε για μνήμη.
Μιλάμε για χρήση της μνήμης.

Και αυτό είναι ένα όριο που δεν πρέπει να ξεπερνιέται.